Chiếc thuyền lướt đi trong đêm vắng, êm ru như ru ngủ, mãi phải gần ba cây số thì nhẹ nhàng cập bến một bãi bồi giữa sông. Bãi này rộng ơi là rộng, y chang cái "soi" giữa sông Hồng quê tôi vậy. Trên bãi, bạt ngàn chỉ thấy toàn cây vải, không có lấy một loại cây nào khác. Cạnh đó, một chiếc ca nô nhỏ sơn đen đậu sẵn.

Anh Thành quay lại dặn tôi: "Mày cứ bám theo anh, đừng có lang thang, không khéo ăn đủ đấy!" rồi nhảy phóc xuống trước. Đám đi sau vác theo một lô xích xông bao tải trông khá cồng kềnh. Trên bờ, bốn năm ông nữa cũng đang ngồi chờ sẵn. Anh Thành lên tiếng: "Xong hết cả chưa?" "Ok rồi anh!" – một người trả lời, đoạn xách một cái bao tải có vẻ nặng trịch (và hình như có cả một chú chó hơi to nằm im thin thít bên trong) quăng lên thuyền.

Cả bọn lầm lũi, im thin thít như đi ăn trộm, men theo lối hàng rào thép gai đã được gỡ sẵn để vào vườn vải. Anh Thành ghé tai tôi thì thầm: "Không phải xoắn, cứ theo anh." Nói xong, anh rút con dao bấm ra, cầm chắc trong tay. Chao ôi, hóa ra đây là chuyên án "nhảy vải" nổi tiếng đây mà! Đúng là có khác, "dân chuyên" có khác!

Được biết, quy trình rất bài bản: trước tiên là "tiền trạm" để xác định vườn nào vải chín nhiều, chủ nhà chỉ có một mình hoặc vắng nhà. Sau đó là khâu chuẩn bị: cắt điện, cột chặt cửa nhà chủ vườn bằng dây thép gai, rồi cắt cử hẳn hai "vệ sĩ" cầm kiếm đứng canh hai bên cửa. Nghe mà tôi rùng mình.

Cả bọn tản ra xung quanh, giữ khoảng cách với nhà canh vườn. Mỗi người vác vài cái bao tải. Anh Thành lại ghé tai tôi: "Mày ngồi đây, nhớ chỗ hàng rào chui vào chưa? Có biến là cứ chuồn ra thuyền trước, tuyệt đối không được hút thuốc đấy, không là xong phim đấy!". Tôi ngồi bệt xuống gốc cây, tim đập thình thịch như đánh trống. Từ bé đến lớn, đây là lần đầu tôi tham gia "phi vụ" tầm cỡ thế này, sợ xanh mặt!

Phải gần một tiếng đồng hồ sau, cả đội mới rút lui, sau khi đã cẩn thận xóa sạch dấu vết: tháo dây buộc cửa, nối lại dây điện và mắc lại hàng rào thép gai đâu vào đấy. Mỗi người vác hai ba bao vải đầy ắp quẳng lên thuyền, mỗi bao ước chừng cũng phải mười đến mười lăm cân. Chiếc thuyền nhẹ nhàng chèo đi quãng trăm mét rồi mới nổ máy, phóng như bay. Chiếc ca nô đen phía sau cũng rồ máy bám theo sát nút.

Cập bến, cả bọn xách "chiến lợi phẩm" vào quán bia cỏ của anh chủ đầu dơi tai chuột, mặt mũi đười ươi mà anh Thành nhắc đến lúc tối. Anh chủ, ngoài ba mươi tuổi, đã hé cửa chờ sẵn, dẫn cả bọn vác hàng vào một căn nhà nhỏ dùng để chứa dụng cụ nông nghiệp. Cái bao tải có chú chó "nằm im thin thít" cũng được ném lại cho chủ quán. Xong xuôi, cả bọn nhanh chóng tản ra, biến mất vào màn đêm.

Hai anh em chúng tôi trở về nhà, mang theo mấy lon bia. Lúi húi pha bát mì tôm thêm quả trứng, ngồi vừa ăn vừa buôn chuyện. Anh Thành giải thích cặn kẽ về "nghề" này. Đại loại là có hai loại vải chua và vải ngọt. Đầu mùa, vải chua chín trước, giá "chát" khỏi bàn vì hàng hiếm mà nhu cầu thì lớn. Cả đội chỉ "đánh quả" được chừng một tuần đến mười ngày là hết mùa. Nhưng tuyệt đối không "phang" ở xã mình, phải sang xã khác, càng xa càng tốt.

Trước khi hành động, phải "tiền trạm" cực kỳ kỹ lưỡng: tìm hiểu xem vườn nào nhiều vải chín, mấy người canh, giờ giấc ra sao, vườn cạnh đó có ai không, thậm chí còn phải điều tra xem gia đình họ có con cháu chơi bời với anh em mình không, rồi mới lên kế hoạch tác chiến. Tôi buột miệng: "Đúng là như phim Mỹ ấy nhỉ!" Anh Thành cười khà khà: "Xưa ngu lắm, ăn trộm chả được mấy mà dễ bị tóm. May mà sau này chú Chính 'thổ' đi tù về, truyền thụ cho cả một khóa lý thuyết và thực hành, nên giờ mới 'bon tít' được thế này!"

Tôi hỏi tiếp: "Thế mai lại phải đi rao bán à?" Anh Thành đáp: "Đâu mà phải rao. Sáng sớm đã có xe chạy qua chỗ thằng Tài chủ quán lấy rồi, tiền tươi thóc thật theo giá thị trường luôn." "Được nhiều không anh?" – tôi tò mò. "Nhiều chứ! Một mớ to đấy, đủ phè phỡn chơi bời thoải mái."

"Thế tiền chia đều cho tất cả à? Hay là anh Tùng với chú Chính chia?" – tôi thắc mắc. Anh Thành giải thích rằng còn nhiều "ban bệ" ăn theo lắm, từ "trung ương đến địa phương" (anh nói thế chứ tôi cũng chả hiểu "trung ương" ở đây là ai). Quả thật, sự chặt chẽ của cái "tổ chức" này làm tôi kinh ngạc. Ai bảo nông dân "não ngắn" tôi chửi cho sml! Xong, anh Thành bảo: "Thôi khuya rồi, ngủ đi, mai lấy sức còn 'bú rượu cắn thịt chó' nữa chứ!"

Gần trưa hôm sau, anh Thành dắt tôi đến một ngôi nhà nằm biệt lập trên một cái đầm lớn cạnh sông, rộng chừng chục héc-ta. Đó là nơi thằng bạn anh Thành đấu thầu nuôi cá và ba ba. Vắng vẻ, tách biệt khỏi làng mạc nên đây là điểm tụ tập lý tưởng của anh em, để bù khú nhậu nhẹt, thậm chí còn "gọi đào" về đây chơi mà chẳng ai hay biết.

Chú chó bị "đánh bả" đêm qua không biết được mang đến từ lúc nào, giờ đã nằm gọn ghẽ trên mâm, đầy đủ các món. Tôi hơi e ngại: "Anh ơi, chó đánh bả sao ăn được ạ?" Anh Thành cười ha hả: "Bả có nhiều loại, có loại không ăn được, nhưng loại này đặc biệt, ăn thoải mái đi." Tôi vẫn hơi ghê ghê răng: "Bả đó là gì vậy ạ? Mà thôi, em không ăn đâu." Anh Thành khoát tay: "Ơ cái thằng này, mày là em tao mà tao lừa mày à? Bọn tao thèm thịt chó là đi 'săn' suốt, còn bán cho người ta nữa, có vấn đề gì đâu. Thôi vào uống rượu đi, bả gì lát nữa tao nói. Đúng là ông công tử bột, chả biết cái gì sất!"

Tôi theo anh ngồi vào mâm. Ngoài thịt chó, còn có mấy con cá trắm to hấp từ dưới đầm lên, ăn ngon tuyệt cú mèo. Một cái can 20 lít rượu được đặt giữa mâm, đầy đủ các "chiến hữu" đêm qua và thêm vài người nữa. Anh Thành giới thiệu tôi với mọi người. Không khí vui vẻ, dân quê vốn dễ gần, hiếu khách, thêm chút rượu vào là chuyện trò rôm rả như pháo rang. Thằng ngồi cạnh tôi tên Đức, trạc tuổi tôi, tóc dài nhìn khá lãng tử. Sau chục chén rượu, nó khề khà gạ tôi: "Mai có tiền, anh em mình đi 'ăn hàng' phát nhỉ, Són!" "Ăn hàng là cái gì thế?" – tôi hỏi. "Tối mai tao qua đón mày, hay lắm, đi nhá!" – nó cười tủm tỉm.

Cái mùa hè xa lắc xa lơ nào đấy, khi tôi vẫn còn đang mài đũng quần trên ghế nhà trường, bỗng thấy chúng bạn xôn xao rủ nhau đăng ký tham gia phong trào Mùa Hè Xanh-sạch-đẹp gì đó. Nghe bảo sẽ được lên vùng sâu vùng xa cống hiến sức trẻ, tôi cũng thấy nao nao trong dạ.

Ngồi trà đá vỉa hè, hóng các đàn anh khóa trên chém gió về "chiến tích" sau mỗi chuyến đi, tôi lại càng quyết tâm. Nào là giao lưu văn nghệ với các thiếu nữ thôn bản, nào là cải thiện bữa ăn bằng "nông sản tự túc"... Tựu trung lại, công thức có vẻ là: cống hiến một, trải nghiệm và hưởng thụ thì mười. Nghe thôi đã thấy lọt tai ghê gớm!

Về nhà, tôi trịnh trọng trình bày với "lão nhân gia": "Bố ơi! Con quyết định dấn thân! Thanh niên thời đại mới phải năng nổ, phải đi sâu đi sát vào đời sống bà con nông dân, tìm hiểu thực tiễn, nắm bắt tâm tư nguyện vọng của quần chúng..." - Tôi tuôn một tràng những câu chữ nghe như trong nghị quyết.

Bố tôi, đang khoan thai nhấp ngụm bia hơi, nghe xong liền đặt cốc xuống bàn một cái "cộp". Ngài lườm tôi từ đầu đến chân rồi phán một câu xanh rờn: "Thôi thôi, xin cậu! Ở nhà thì lười chảy thây, cái bát ăn xong còn chưa dọn nổi mà đòi đi kiến thiết đất nước à? Muốn thực tế chứ gì? Về quê! Vừa có thực tế, vừa đỡ tốn kém. Quyết thế đi, không nói nhiều!"

Thế là, hành trình "về nguồn" của tôi chính thức bắt đầu.

Xin thưa luôn cho vuông, quê tôi không hề nghèo nhé. Nằm trong vùng "thủ phủ" của một loại cây ăn quả nức tiếng cả nước, nhà nào cũng có vài sào vườn là đủ sống ung dung quanh năm. Ruộng lúa có khi còn cho thuê, chỉ cấy chút ít lấy gạo nấu rượu với nuôi dăm con gà con vịt cho vui cửa vui nhà thôi.

Ông bà tôi đều đi xa cả rồi. Các cô các bác cũng thoát ly lên thành phố, chỉ còn lại vài người bám trụ mảnh đất ông cha. Vừa về đến nơi, mấy ông anh họ đã hồ hởi làm ngay một bữa tiết canh vịt chào đón "thằng em tri thức" về thâm nhập thực tế. Rượu vào lời ra, anh Thành, con bác cả, hơn tôi vài tuổi, vỗ vai tôi đôm đốp: "Thôi, tối mày với tao qua nhà ông bà ngoại ngủ cho thoải mái, đi sớm về khuya không phiền đến ai."

Thế là tôi xách ba lô theo anh sang "dinh thự" bỏ không. Đêm đầu tiên, ngà ngà say, tôi gác chân lên cửa sổ ngủ, gió đồng mát rượi. Chao ôi, bình yên làm sao!

Trời mới tờ mờ sáng, anh Thành đã lay tôi dậy. Mắt nhắm mắt mở, tôi định cuộn tròn trong chăn thì anh giục: "Dậy mau! Lòng lợn tiết canh đang chờ kìa, anh em còn phải đi làm ăn nữa chứ!" Ồ, nông dân thời nay chăm chỉ thật, tôi nghĩ bụng và bật dậy cái roẹt.

Anh dắt tôi ra một quán ăn nằm ngay trên trục đường liên tỉnh. Vừa tới nơi đã thấy 3-4 chiến hữu của anh ngồi sẵn, trước mặt là mấy đĩa lòng bốc khói nghi ngút và dăm ba chai "nước mắt quê hương". Nhìn cảnh tượng này, tôi không khỏi choáng váng. Mới sáng sớm mà các anh đã nạp năng lượng hùng hậu thế này, bảo sao chiều vẫn đi làm được, quả là đáng nể!

Tôi ngồi chưa ấm chỗ thì anh Tùng (con cả nhà bác tôi, tầm bốn chục xuân xanh) bước vào cùng một người đàn ông trạc tuổi, đầu trọc, mắt một mí trông rất "hình sự". Cả bàn nhốn nháo đứng dậy chào. Hai vị "lão đại" gật gù rồi ngồi riêng một bàn. Anh Tùng vẫy tôi lại: "Đây là chú Chính 'thổ', cũng là vai chú họ mình đấy. Sang đây ngồi với anh và chú, kệ bọn kia. Uống nhanh còn có việc."

Tôi ngoan ngoãn vác ghế sang. Chú Chính vỗ vai tôi thân tình: "Về đây chơi cứ thoải mái nhé, không phải ngán thằng nào hết, nghe chưa!" Tôi dạ vâng lia lịa, nhưng trong đầu thì thắc mắc: "Ơ, nhưng mà... ngán là ngán cái gì mới được cơ chứ?"

Ngồi hóng chuyện một lúc, tôi mới vỡ lẽ. Anh tôi và chú Chính hóa ra là những "nhân vật có số má" trong vùng. "Công việc" của các anh là vận hành một trạm "BOT dân dã" trên tuyến đường này. Xe khách, xe tải đi qua đều phải đóng "phí lưu thông". Đội ngũ làm việc rất chuyên nghiệp, xe nào chạy tuyến cố định thì thu theo tháng, xe vãng lai thì tính theo lượt. Ai không tuân thủ thì nhẹ nhàng là xịt lốp, nặng hơn thì hàng hóa không cánh mà bay.

Đặc biệt vào mùa thu hoạch vải thiều, "doanh nghiệp" của hai anh làm ăn phát đạt cực kỳ. Xe tải xếp hàng dài dằng dặc. Ngoài tiền "vé qua trạm", chủ hàng còn phải nộp thêm "phí an ninh" mới mong làm ăn yên ổn. Chưa kể các dịch vụ đi kèm như cung cấp nhân công thu hái, bốc vác, đóng gói... Mọi thứ đều có sổ sách ghi chép, quy trình rõ ràng, còn có cả "quan hệ đối ngoại" chặt chẽ với chính quyền địa phương nữa chứ chẳng đùa.

Quanh quẩn mấy ngày chỉ ăn với nhậu, tôi bắt đầu thấy chán. Tôi ngỏ ý muốn được đi "thực tế" công việc làm ăn của bà con nông dân. Anh Thành cười bí hiểm: "Ok em, tối nay đi. Giờ cứ làm vài vại bia đã."

Đến tối, chẳng thấy động tĩnh gì, tôi hỏi thì anh lại rủ ra quán bia ngồi chờ. Tò mò quá mà không dám hỏi nhiều. Hai anh em ngồi lai rai với đám bạn của anh đến gần nửa đêm thì có người vào gọi. Anh Thành xách thêm can rượu, ít lạc rang rồi dắt tôi đi.

Chúng tôi đi bộ ra bờ sông, xuống một con thuyền nhỏ không mui, có gắn máy ở đuôi. "Đi đâu đấy anh?" - Tôi tò mò. Anh cười cười: "Đi làm chứ đi đâu." Lòng tôi dấy lên một cảm giác hồi hộp khó tả.

Thuyền từ từ rời bến, nhưng lạ thay, anh không nổ máy mà lại dùng sào chèo tay. Tôi thắc mắc thì anh chỉ bảo: "Cứ đi rồi biết, hỏi nhiều làm gì."

Đêm ấy trăng sáng vằng vặc. Ngồi trên mạn thuyền, nhâm nhi chén rượu giữa không gian tĩnh lặng, chỉ có tiếng mái chèo khua nước và ánh trăng lấp lánh trên sông, gió thổi mơn man... Khung cảnh hữu tình, lãng mạn như trong phim. Cả đoàn không ai nói với ai câu nào, khiến cho sự phiêu lưu bí ẩn càng thêm phần hấp dẫn.